ليس بيننا معرفة . و زجّاج هر سه وجه روا داشت . و در معنى آيت دو قول گفتند : يكى آن كه اين منافقان كه مردم را از جهاد باز مىدارند از جملهء سخنهاى ايشان اين باشد كه گويند مسلمانان را انگار كه ميان شما و او ، يعنى محمّد - عليه السّلام - دوستى نيست يا نبوده است . و قول دوم [ 325 - پ ] آن كه : اين منافقان با شما معاملهء كسى مىكنند كه از ميان ايشان و شما معرفتى و صداقتى نباشد . علىّ بن الحسين المغربيّ گفت : خداى تعالى در اين آيت منافقان را به بد عهدى وصف كرد كه ايشان نخواستند كه در سرّاء و ضرّاء با مسلمانان باشند ، بل خواستند كه در حال غنيمت با شما باشند و در حال نكبت از شما دور باشند . و قوله : * ( فَأَفُوزَ فَوْزاً ) * ، نصب او بر جواب تمنّاست به « فا » . و كوفيان گفتند : نصب بر صرف ( 1 ) است ، براى آن كه مصروف است از آن كه معطوف تواند بودن ، يعنى يا ليتني كنت معهم ففزت ، اگر چنين بودى عطف بودى چون مصروف است از اين وجه نصب على الصّرف گفتند اين را ، و بصريان گفتند : الجواب بالفاء في الأشياء السّتة من الأمر و النّهى و النّفى و الاستفهام و العرض و التّمنّي باضمار « أن » منصوب باشد . و ابو جعفر و حفص و رويس و برجمى خواندند : كأن لم تكن ، بالتّاء براى لفظ مودّت . * ( فَلْيُقاتِلْ فِي سَبِيلِ اللَّه ) * ، حق تعالى چون حكايت تثبيط منافقان بكرد از جهاد ، در عقب او ذكر آنان كرد از مؤمنان كه بخلاف اين بودند ، گفت : * ( فَلْيُقاتِلْ ) * ، بگو آنان را كه ايشان زندگانى دنيا بدل كرده‌اند به آخرت كه سراى ثواب است تا قتال كنند در سبيل خداى تعالى ، و اين امر غايب باشد به « لام » ، و مراد سبيل خداى جهاد است بلا خلاف . و « شرى » هم بيع باشد و هم خريدن ، و مراد در آيت بيع است ، يعنى آنان كه دنيا بفروخته‌اند به آخرت ، يعنى دنيا رها كرده‌اند و از دست بداده و آخرت بستده ( 2 ) ، و منه قوله تعالى : وَشَرَوْه بِثَمَنٍ بَخْسٍ دَراهِمَ مَعْدُودَةٍ ( 3 ) . . . ، أى باعوه ، در قصّهء يوسف - عليه السّلام - و كذا قوله : [ وَ ] ( 4 ) مِنَ النَّاسِ مَنْ يَشْرِي نَفْسَه ابْتِغاءَ مَرْضاتِ

--> ( 1 ) . مر : ظرف . ( 2 ) . اساس : به صورت : بستنده هم خوانده مىشود ، مر : بستاندند . ( 3 ) . سورهء يوسف ( 12 ) آيهء 20 . ( 4 ) . اساس : ندارد ، با توجه به وز و ديگر نسخه بدلها از قرآن مجيد افزوده شد .